สารัตถะคำไหว้ล้านนา “วันทาหลวง”

หนังสือ "สารัตถะคำไหว้ล้านนา วันทาหลวง" เป็นงานวิชาการที่มุ่งศึกษา รวบรวม และวิเคราะห์บทสวดไหว้พระขอขมาสำคัญของล้านนาที่เรียกว่า "วันทาหลวง" ซึ่งเป็นบทสวดที่นิยมสวดต่อท้ายพิธีสวดมนต์ประจำวัน หรือใช้เมื่อกราบไหว้ปูชนียสถานและปูชนียวัตถุต่างๆ เพื่อแสดงความเคารพอย่างสูงสุดและขอขมาโทษต่อพระรัตนตรัย ตลอดจนสิ่งศักดิ์สิทธิ์และบุคคลที่มีความเกี่ยวข้องกับพระพุทธศาสนา บทสวดวันทาหลวงถือเป็นศูนย์รวมแห่งศรัทธาของชาวพุทธล้านนา โดยมีโครงสร้างเนื้อหาครอบคลุมการบูชา แก้วสามดวง (พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์) รวมทั้ง พระกรรมฐาน พระสรีรธาตุ พระสถูปเจดีย์ พระพุทธรูป ต้นพระศรีมหาโพธิ์ พระเกศธาตุ พระอรหันตธาตุ พระคันธกุฎี พระธรรมขันธ์ 84,000 พระธรรมขันธ์ พัทธสีมา ครู อุปัชฌาย์ อาจารย์ มารดาบิดา ตลอดจนทิพยสถานและสถานที่สำคัญในคติพุทธศาสนา ได้แก่ เทวโลก พรหมโลก กามภพ ชมพูทวีป และลังกาทวีป

ผู้เรียบเรียงได้สืบค้นและรวบรวมสำนวนบทสวดวันทาหลวงจากหนังสือสวดมนต์และพับสาโบราณหลากหลายฉบับ เช่น ฉบับวัดบ้านเอื้อม จังหวัดลำปาง และฉบับวัดสันป่ายางหลวง จังหวัดลำพูน นำมาแจกแจงสารัตถะทีละหัวข้ออย่างลึกซึ้ง โดยนำหลักคำสอนจากพระไตรปิฎก อรรถกถา ฎีกา คัมภีร์ล้านนา คัมภีร์ใบลาน และวรรณกรรมท้องถิ่นมาอธิบายเชื่อมโยง ทำให้เห็นบทบาทของลังกาทวีปในฐานะศูนย์กลางพระพุทธศาสนาเถรวาทและเป็นต้นแบบมาตรฐานด้านคัมภีร์ ศิลปกรรม และประเพณีที่ส่งอิทธิพลต่อล้านนาอย่างลึกซึ้ง นอกจากนี้ หนังสือยังสะท้อนถึงวิถีชีวิต คติความเชื่อ การสร้างพระพุทธรูปตามปฏิทินจันทรคติ พิธีกรรมเสกซ้อมย้อมยศ (บวชพระเจ้า) ประเพณีการรดน้ำโพธิ์ และการบูชารอยพระพุทธบาท (ปาทเจดีย์) ที่มีมงคล 108 ประการ ซึ่งแสดงให้เห็นว่าบทสวดวันทาหลวงไม่เพียงแต่เป็นบทสวดมนต์ แต่ยังเป็นคลังปัญญาที่บันทึกมิติทางประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม และจิตวิญญาณของชาวล้านนาไว้อย่างครบถ้วน

สรุปเนื้อหาคร่าวๆ จากสารบัญ
       อารัมภกถาและสำนวนวันทาหลวง: กล่าวถึงความหมาย ประวัติความเป็นมาของบทสวดวันทาหลวง และการเปรียบเทียบสำนวนบทสวดต่างๆ ในคัมภีร์และหนังสือสวดมนต์ล้านนา
หมวดพระรัตนตรัยและบุคคลผู้มีพระคุณ:
       - พุทธะ / พระพุทธเจ้า: ความหมาย ประเภทของพระพุทธเจ้า อดีตพุทธะ 28 พระองค์ อนาคตพุทธะ 10 พระองค์ พระพุทธคุณ พระนาม 32 พระนาม และบทบาทของพระพุทธเจ้าในบทสวด
       - ธัมม์ / พระธรรม: ความหมาย พระธรรมและพระวินัย พระไตรปิฎก (84,000 พระธรรมขันธ์) พระธรรมคุณ และพระธรรมในวันทาหลวง
       - สังฆ์ / พระสงฆ์: ความหมาย ประเภทอริยสงฆ์และสมมติสงฆ์ สังฆคุณ 14 ประการ พระสงฆ์ล้านนา และบทสวดวันทาน้อย
       - ภันเต, ครู, อุปัชฌาย์, อาจารย์ และมารดาบิดา: ความหมาย บริบทการใช้คำ การเคารพครูบาอาจารย์ และอุปัชฌาย์ในพระไตรปิฎกและบริบทล้านนา
หมวดหลักปฏิบัติ ปูชนียสถาน และปูชนียวัตถุ:
       - กัมมัฏฐาน / กรรมฐาน: ความหมาย สมถกรรมฐาน (40 อย่าง) วิปัสสนากรรมฐาน คัมภีร์ใบลานและพับสากรรมฐานล้านนา
       - อาราม และ พัทธสีมา: ความหมาย ความสำคัญของวัดและเขตแดนพัทธสีมาในการทำสังฆกรรม
       - เจดีย์, สรีรธาตุ, เกศธาตุ และอรหันตธาตุ: ความหมาย ประเภทเจดีย์ สัตตมหาสถาน พระธาตุประจำปีนักษัตร คัมภีร์ตำนานพระธาตุล้านนา อานิสงส์และบาปจากการตำหนิการบูชาพระธาตุ
       - ต้นมหาโพธิ์ / สรีมหาโพธิ์: ความหมาย ประวัติต้นโพธิ์ในลังกา ความเชื่อ บาปหนัก 5 ประการตามคัมภีร์พระมาลัย คัมภีร์ใบลานล้านนาเรื่องต้นสะหลี และประเพณีแห่ไม้ค้ำโพธิ์
       - พุทฺธรูป / พุทธรูป / พุทธปฏิมา: ความหมาย กำเนิดพระพุทธรูป พระพุทธรูปปางต่างๆ (40 ปาง และ 66/72/90 ปาง) พระพุทธรูปสำคัญในล้านนา ตำราการสร้างตามปฏิทินจันทรคติ และพิธีบวชพระเจ้า (เสกซ้อมย้อมยศ)
หมวดคติจักรวาล ภพภูมิ และสถานที่สำคัญ:
       - นาคและนาคโลก: ความหมาย ประเภทของนาคในพระไตรปิฎก และเรื่องเล่า/ตำนานความเชื่อเรื่องนาคในล้านนา
       - เทวโลก และ พรหมโลก: ความหมาย ประเภทของเทวดาและพรหม คติ 31 ภูมิ รูปพรหม อรูปพรหม และพรหมในมงคล 108 ประการในรอยพระพุทธบาท
       - ชมพูทวีป และ ลังกาทวีป: ชมพูทวีปในวรรณกรรมโลกศาสตร์ล้านนา (จักรวาลทีปนี) ลังกาทวีปในฐานะศูนย์กลางพระพุทธศาสนาเถรวาท ประวัติการเสด็จลังกา 3 ครั้งของพระพุทธเจ้า วรรณกรรมล้านนาที่ใช้ลังกาเป็นต้นแบบ และความ       - สัมพันธ์ระหว่างลังกากับล้านนา
       - คนฺธกุฏิ / พระคันธกุฎี: ความหมาย พระคันธกุฎีในพระไตรปิฎกและในวันทาหลวง
       - ธมฺมขนฺธ / พระธรรมขันธ์ 84,000: ความหมาย การแบ่งหมวดธรรมในพระวินัยปิฎก (21,000) พระสุตตันตปิฎก (21,000) และพระอภิธรรมปิฎก (42,000)
       - ปาทเจติย / ปาทเจดีย์ (รอยพระพุทธบาท): ความหมาย พัฒนาการความเชื่อ คำนมัสการรอยพระพุทธบาท 5 แห่ง รอยพระพุทธบาทในไทยและล้านนา และรูปมงคล 108 ประการในรอยพระพุทธบาท
ส่วนท้าย: บรรณานุกรมคัดสรร เชิงอรรถท้ายเล่ม และดัชนีค้นคำ