พินิจวรรณลักษณ์พะเยา

ความเป็นมาและความสำคัญของพะเยาในฐานะเมืองอักษรศาสตร์ เมืองพะเยา หรือในอดีตคือ อาณาจักรภูกามยาว มีประวัติศาสตร์อันยาวนานหลายศตวรรษและมีความอุดมสมบูรณ์ทางธรรมชาติ พะเยาเป็นดินแดนที่รุ่งเรืองด้วยอักษรศาสตร์และวัฒนธรรม โดยมีทั้งวรรณกรรมมุขปาฐะและวรรณกรรมลายลักษณ์ที่จารึกบนแผ่นหิน ศิลา ไม้ ผ้า ใบลาน และพับสา (ปั๊บสา) หลักฐานเชิงประจักษ์สำคัญคือศิลาจารึกนับร้อยแผ่น โดยเฉพาะในช่วงพุทธศตวรรษที่ 21 (พ.ศ. 2001–2100) มีการจารึกด้วยอักษรฝักขาม และมีการสำรวจพบคัมภีร์ใบลานและปั๊บสาในพะเยามากกว่า 3,900 ฉบับ สะท้อนว่าพะเยาเป็นศูนย์กลางการเรียนรู้และสร้างสรรค์วรรณกรรมที่โดดเด่นเคียงคู่กับเมืองเชียงใหม่และสุโขทัย

บทบาทของวัดและคำบันทึกท้ายใบลาน วัดในจังหวัดพะเยาถือเป็นแหล่งผลิตและจัดเก็บรักษาคัมภีร์วรรณกรรมโบราณที่สำคัญยิ่ง จากการสำรวจพบวัดในพะเยาอย่างน้อย 21 วัด ที่มีงานวรรณกรรมลายลักษณ์จัดเก็บไว้ เช่น วัดศรีโคมคำ วัดแม่นาเรือ วัดหย่วน วัดโพธาราม วัดไชยพรม เป็นต้น นอกจากนี้ เอกสารใบลานส่วนใหญ่ยังมี "คำบันทึกท้ายใบลาน" (Colophon) ซึ่งเป็นธรรมเนียมการจารที่บันทึกข้อมูลสำคัญ เช่น ชื่อผู้สร้าง ความปรารถนาในการสร้างคัมภีร์ สถานที่จาร ชื่อผู้จาร เหตุการณ์สำคัญในยุคนั้น วาระโอกาสที่อำนวยให้จาร รวมถึงวัน เดือน และปีศักราช (จุลศักราช/พุทธศักราช) ซึ่งช่วยให้เข้าใจประวัติศาสตร์และสังคมพะเยาในอดีตได้อย่างลึกซึ้ง

การจำแนกกลุ่มวรรณกรรมพะเยา 13 กลุ่ม หนังสือเล่มนี้ได้รวบรวมและจำแนกวรรณกรรมลายลักษณ์ของพะเยาตามบัญชีคัมภีร์และเอกสารโบราณออกเป็น 13 กลุ่มหลัก ได้แก่:

บทสรุปและข้อเสนอแนะเพื่อนวัตกรรม ในทุกหมวดเนื้อหาของหนังสือ ผู้เขียนได้นำเสนอ "ประเด็นแนะนำเพื่อการศึกษาต่อไป: นวัตกรรม" โดยเสนอให้มีการจัดทำฐานข้อมูลดิจิทัลพร้อมลิงก์และ QR Code สำหรับสืบค้น การคัดเลือกคัมภีร์ใบลานที่สมบูรณ์แต่ยังไม่เป็นที่รู้จักแพร่หลายมาทำการ ปริวรรต (Transliteration) เป็นภาษาไทยปัจจุบัน ตลอดจนการศึกษาวิเคราะห์เนื้อหาเชิงลึกในมิติสังคม วัฒนธรรม ภาษาศาสตร์ และภูมิปัญญา เพื่อต่อยอดองค์ความรู้และอนุรักษ์มรดกทางอักษรศาสตร์ของพะเยาให้อยู่คู่สังคมสืบไป

สรุปเนื้อหาคร่าวๆ จากสารบัญ

โครงสร้างเนื้อหาตามสารบัญของหนังสือ แบ่งออกเป็นส่วนต่างๆ ดังนี้:

• ส่วนนำและบททั่วไป:
  - คำนำ / อารัมภบท
  - เอกสารโบราณล้านนา และวรรณกรรมลายลักษณ์พะเยา
  - การบันทึกวรรณกรรมลายลักษณ์ล้านนา ประเภทของวรรณกรรมพะเยา การบันทึก และสถานที่จัดเก็บรักษา
• พะเยา เมืองแห่งการศึกษา และวัดในฐานะแหล่งข้อมูล:
  - พะเยา เมืองแห่งการศึกษา
  - วัดในพะเยา: แหล่งข้อมูลวรรณกรรมลายลักษณ์ (รวบรวมข้อมูล 21 วัด)
  - คำบันทึกท้ายใบลาน (Colophon) และความเชี่ยวชาญ/ความนิยมเฉพาะด้านของแต่ละวัด
  - วรรณกรรมพระพุทธศาสนาในล้านนา และยุคทองวรรณกรรมพระพุทธศาสนาล้านนา
• การเจาะลึกวรรณกรรมลายลักษณ์พะเยา 13 หมวด (แต่ละหมวดประกอบด้วยบทนำ ตัวอย่างคัมภีร์ และประเด็นแนะนำเพื่อนวัตกรรม):
  1. พระไตรปิฎก อรรถกถา ฎีกา ปกรณ์พิเศษ คัมภีร์ (ตัวอย่าง: สารากรวิชาสูตร)
  2. วรรณกรรมคำสอนล้านนาและพะเยา (ตัวอย่าง: โลกหานี)
  3. วรรณกรรมชาดกและพาหิรชาดก / ชาดกนอกนิบาตพะเยา (ตัวอย่าง: โลกนัยชาดก)
  4. วรรณกรรมมหาชาติล้านนาและสำนวนในพะเยา (ตัวอย่าง: มหาชาติ กัณฑ์ชูชก ฉบับสร้อยสังกร)
  5. วรรณกรรมอานิสงส์ในล้านนาและพะเยา (ตัวอย่าง: อานิสงส์สร้างพระเจ้า)
  6. วรรณกรรมกฎหมายโบราณล้านนาและพะเยา (ตัวอย่าง: อัตถคัมภีร์แห่งพุทธโฆษาจารย์เจ้า)
  7. วรรณกรรมตำนานล้านนาและพะเยา (ตัวอย่าง: ตำนานพญาเจือง)
  8. วรรณกรรมพิธีกรรมพื้นบ้านล้านนาและพะเยา (ตัวอย่าง: สวดเบิกล้านนาวัดแม่ใส)
  9. วรรณกรรมรับใช้สังคมล้านนาและพะเยา (ตัวอย่าง: การหาฤกษ์ยาม)
  10. วรรณกรรมบันทึกและวรรณกรรมบันทึกพะเยา (ตัวอย่าง: บันทึกน้ำท่วมเมืองพะเยา ครั้งที่ 1 และ 2, บันทึกการท่องเที่ยวของพระธรรมวิมลโมลี)
  11. วรรณกรรมด้านภาษาศาสตร์พะเยา (ตัวอย่าง: พับสาเมืองลอ)
  12. วรรณกรรมร้อยกรองพื้นบ้านล้านนาและพะเยา (ค่าวพะเยา, กาพย์พะเยา, คำขับพะเยา)
  13. วรรณกรรมศาสตร์ความรู้พื้นบ้านพะเยา (ตัวอย่าง: ตำราการสร้างพระพุทธรูปวัดตุ่นกลาง)
• ส่วนสรุปและภาคผนวก:
  - ปัจฉิมบท, เชิงอรรถ, บรรณานุกรมคัดสรร, ดัชนี
  - ภาคผนวก 1: สำนวนมหาชาติล้านนา
  - ภาคผนวก 2: ชาดกนอกนิบาตล้านนา
  - ภาคผนวก 3: ปัญญาสชาดกชุด รศ.ดร.พิชิต อัคนิจ และคณะ
  - ภาคผนวก 4: ปัญญาสชาดกชุด หอสมุดแห่งชาติ
  - ภาคผนวก 5: ฐานข้อมูลเอกสารโบราณล้านนา