ล้านนาภาษิต: คำบ่าเก่า ฉบับมุขปาฐะ

       หนังสือ "ล้านนาภาษิต: คำบ่าเก่า ฉบับมุขปาฐะ" เป็นผลงานการรวบรวมและบันทึกโดย สิงห์คำ รักป่า จัดพิมพ์แจกเนื่องในงานสุขสะหรีปี๋ใหม่เมือง คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยพะเยา เมื่อวันที่ 29 เมษายน 2567 เนื้อหาเป็นการรวบรวมคำบ่าเก่าหรือสุภาษิตล้านนาจำนวน 222 บท จากข้อมูลมุขปาฐะหรือคำพูดบอกเล่าของคนท้องถิ่นใน 8 จังหวัดภาคเหนือตอนบน (ได้แก่ เชียงใหม่ เชียงราย ลำพูน ลำปาง พะเยา แพร่ น่าน และแม่ฮ่องสอน) ตลอดจนข้อความคติสอนใจที่พบตามป้ายในวัด โรงเรียน ท้ายยานพาหนะ บทเพลงคำเมือง และสื่อสังคมออนไลน์ต่าง ๆ เช่น เฟซบุ๊ก และ TikTok

       คำบ่าเก่าถือเป็นมรดกทางวัฒนธรรมและภูมิปัญญาอันลึกซึ้งของบูรพาจารย์ล้านนาที่ไม่ปรากฏนาม ซึ่งสั่งสมและส่งต่อผ่านลูกหลานในรูปแบบมุขปาฐะ ก่อนจะได้รับการบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร มีลักษณะเป็นร้อยกรองชาวบ้านที่มีเสียงสัมผัสคล้องจอง จดจำง่าย มีจำนวนพยางค์ตั้งแต่ 4 ถึง 20 พยางค์ การบันทึกในเล่มนี้ใช้วิธีเขียนตามสำเนียงการออกเสียงคำเมืองท้องถิ่นโดยไม่ได้ยึดหลักการปริวรรตอย่างเคร่งครัด ภาษาที่ใช้มีทั้งความหมายตรงที่เข้าใจได้ทันที (Denotation) และความหมายโดยนัยที่ต้องตีความ (Connotation) โดยนำพฤติกรรมของคนในสังคมมาเปรียบเทียบกับธรรมชาติ สัตว์ สิ่งแวดล้อม หรือเรื่องใกล้ตัว เพื่อสะท้อนโลกทัศน์ วิถีชีวิต สังคม และวัฒนธรรมของชาวล้านนา

       จุดประสงค์หลักของคำบ่าเก่าคือการเป็นคำสอน คำเตือน สติ สะกิดใจ และแนะนำแนวทางในการดำเนินชีวิต มุ่งปลูกฝังคุณธรรมความดีงามในหลายมิติ เช่น ความมีเหตุผล ความกรุณา ความซื่อสัตย์ ความรับผิดชอบ ความขยันวิริยะอุตสาหะ ความมีระเบียบวินัย ความสามัคคี ความยุติธรรม ความเสียสละ ความกตัญญู และการประหยัด โดยหนังสือได้จัดหมวดหมู่สะท้อนสังคมล้านนาออกเป็น 8 ประเด็น ได้แก่ เรื่องการกิน, สัตว์, ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม, ข้อห้าม (บ่ดีทำ), ความขยันและเศรษฐกิจ, เพื่อนและสังคม, ความสัมพันธ์และการปฏิบัติต่อกัน ตลอดจนศาสนากับชีวิต

       นอกจากนี้ คำบ่าเก่ายังเป็น "กุศโลบาย" หรือวิธีการอันฉลาดของบรรพบุรุษในการเตือนสติและขัดเกลาพฤติกรรมของคนในสังคม การศึกษาและถอดรหัสวิธีคิดจากคำบ่าเก่าเปรียบเสมือนการน้าวสายธนูไปข้างหลัง เพื่อให้สามารถยิงธนูไปข้างหน้าได้ไกล ซึ่งช่วยให้คนรุ่นปัจจุบันได้เรียนรู้จิตวิญญาณและอัจฉริยลักษณ์ในอดีต อันนำไปสู่การรู้จักและเข้าถึงอัตลักษณ์ความเป็นตัวตนของคนล้านนาได้อย่างมั่นคง

สรุปเนื้อหาคร่าวๆ จากสารบัญ
อารัมบท และ บอกเล่าเก้าสิบ: ชี้แจงความเป็นมา วัตถุประสงค์ และข้อตกลงเบื้องต้นในการรวบรวมคำบ่าเก่ามุขปาฐะ ซึ่งใช้วิธีบันทึกถ่ายทอดตามสำเนียงการออกเสียงคำเมืองท้องถิ่น 8 จังหวัด
1. ความเป็นสากลของสุภาษิต: กล่าวถึงนิยามและความสำคัญของสุภาษิตในฐานะมรดกทางวัฒนธรรมที่สะท้อนสติปัญญาและจิตวิญญาณของคนทุกชนชาติในโลก
2. ความสำคัญของคำบ่าเก่าล้านนาภาษิต: อธิบายความสำคัญของคำบ่าเก่ามุขปาฐะในฐานะวรรณกรรมพื้นบ้านที่เป็นคติเตือนใจและชี้แนวทางการดำเนินชีวิตของชาวล้านนา
3. ประเภทของคำบ่าเก่า: สรุปการจัดประเภทคำบ่าเก่าตามวัตถุประสงค์ในการสะท้อนสังคม เช่น ด้านความเชื่อ ศาสนา วิถีชีวิต และข้อตักเตือน รวมถึงการแบ่งประเภท 14 ด้านตามแนวทางราชบัณฑิตยสถาน
4. คำบ่าเก่าคือภูมิปัญญา: วิเคราะห์ลักษณะทางภาษา (มีตั้งแต่ 4 ถึง 20 พยางค์) วัตถุประสงค์ การใช้คำสั่งห้ามหรือคำแนะนำ ท่วงทำนองสัมผัส และประเภทของกลุ่มคำที่มีทั้งความหมายตรง ความหมายโดยนัย และกุศโลบายแฝง
5. ภูมิปัญญาบ่าเก่าสะท้อนสังคมล้านนาในมิติต่าง ๆ: รวบรวมตัวอย่างคำบ่าเก่าตาม 8 ประเด็นสิ่งรอบตัว ได้แก่ การกิน, สัตว์, ธรรมชาติสิ่งแวดล้อม, ข้อห้าม (บ่ดีทำ), ขยัน/เศรษฐกิจ, เพื่อน/สังคม, ความสัมพันธ์และการปฏิบัติต่อกัน, และศาสนากับชีวิต
6. การรวบรวมคำบ่าเก่าล้านนามุขปาฐะ: อธิบายกระบวนการจัดเก็บรวบรวมคำบ่าเก่ามุขปาฐะจำนวน 222 บท จากผู้บอกข้อมูล สื่อออนไลน์ และแผ่นป้ายต่าง ๆ พร้อมแสดงตัวบทสุภาษิต
ปัจฉิมบท: สรุปคุณค่าของการศึกษาวิธีคิดของบูรพาจารย์เพื่อเชื่อมโยงอดีตสู่การพัฒนาและค้นหาอัตลักษณ์ในอนาคต
เอกสารประกอบการเรียบเรียง และ ผู้บอกข้อมูล/แหล่งข้อมูล: รายชื่อเอกสารอ้างอิงและรายนามผู้ให้ข้อมูลมุขปาฐะในพื้นที่ต่าง ๆ
ภาคผนวก 1 และ ภาคผนวก 2: รวบรวมความหมายของศัพท์คำเมืองในบริบทคำบ่าเก่า ตลอดจนรายชื่อหนังสือ งานวิจัย และเว็บไซต์สำหรับการสืบค้นเพิ่มเติม
ดัชนี: รายการคำสำคัญและการอ้างอิงหน้าภายในเล่ม