วิถีผ้า ภูมิปัญญาไทย

        ผ้ามีความผูกพันและเป็นส่วนหนึ่งในวิถีชีวิตของมนุษย์มาอย่างยาวนาน โดยเริ่มแรกถูกสร้างขึ้นเพื่อเป็นเครื่องปกปิดและสร้างความอบอุ่นให้แก่ร่างกาย ก่อนจะพัฒนาจนกลายเป็นเครื่องบ่งชี้ทางภูมิปัญญา วิถีวัฒนธรรม ขนบธรรมเนียม ประเพณี ตลอดจนสถานะทางสังคมและชาติพันธุ์ ซึ่งในกระบวนการทอผ้าแต่ละผืนนั้นเต็มไปด้วยเกร็ดความรู้และภูมิปัญญาที่สั่งสมถ่ายทอดสืบต่อกันมานับพันปี เริ่มตั้งแต่การเพาะปลูกพืชเพื่อให้ได้เส้นใยธรรมชาติ เช่น ฝ้าย กัญชง ใบบัว หรือการเลี้ยงสัตว์เพื่อให้ได้เส้นใยอย่างแกะและไหม การแปรรูปสภาพใยให้เป็นเส้นด้ายด้วยกรรมวิธีท้องถิ่น การย้อมสี การออกแบบลวดลาย ไปจนถึงการสอดประสานเส้นด้ายขณะทอ ทุกกระบวนการสะท้อนถึงระบบความเชื่อ ค่านิยม และรสนิยมของชาติพันธุ์เจ้าของผลงานได้อย่างชัดเจน

        อย่างไรก็ตาม ในยุคปัจจุบันผ้าทอมือและภูมิปัญญาดั้งเดิมกำลังเผชิญหน้ากับความท้าทายและการเปลี่ยนแปลงอย่างหนัก ทั้งจากการแข่งขันกับระบบอุตสาหกรรมสมัยใหม่ที่ผลิตได้รวดเร็วในปริมาณมาก ความต้องการของผู้บริโภคและกระแสนิยมที่เปลี่ยนแปลงตลอดเวลา ไปจนถึงปัญหาเชิงโครงสร้างของชุมชนช่างทอ เช่น การลดจำนวนลงของผู้ผลิตผ้าทอมือ วัยและอายุเฉลี่ยของช่างทอที่มีมากขึ้นจนขาดช่วงการสืบทอด และความลี้ลับซับซ้อนของกรรมวิธีการผลิตที่ยากต่อการถ่ายทอด ทำให้ภูมิปัญญาการทอผ้าจำเป็นต้องมีการปรับตัว ทั้งในด้านการบริหารต้นทุน การออกแบบลายผ้า การพัฒนารูปแบบผลิตภัณฑ์ และการขยายช่องทางการจัดจำหน่าย

        เพื่อตอบสนองต่อปัญหาดังกล่าว มหาวิทยาลัยพะเยาจึงได้นำปณิธาน "ปัญญาเพื่อความเข้มแข็งของชุมชน" เข้ามามีบทบาทสำคัญในการร่วมสืบสาน อนุรักษ์ และต่อยอดทุนทางภูมิปัญญา โดยเฉพาะในพื้นที่จังหวัดพะเยาซึ่งเป็นแหล่งอาศัยของกลุ่มชาติพันธุ์ที่มีชื่อเสียงด้านการทอผ้า เช่น ชาวไทยลื้อ มหาวิทยาลัยได้นำองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์และศิลปะประยุกต์เข้าไปบูรณาการร่วมกับภูมิปัญญาท้องถิ่นอย่างเป็นรูปธรรม เพื่อช่วยแก้ไขปัญหาด้านกระบวนการผลิต การควบคุมต้นทุน ตลอดจนการพัฒนาช่องทางจัดจำหน่าย ส่งผลให้ประชาชนสามารถนำภูมิปัญญาดั้งเดิมมาสร้างเป็นอาชีพ สร้างรายได้ และพึ่งพาตนเองได้อย่างยั่งยืน ควบคู่ไปกับการธำรงรักษาคุณค่าทางศิลปวัฒนธรรมให้คงอยู่คู่ชุมชนต่อไป

สารบัญของหนังสือแบ่งเนื้อหาและการเรียงลำดับหัวข้อไว้ดังนี้:

ภูมิปัญญาบนผืนผ้าสู่ความเข้มแข็งของชุมชน (หน้า 1): นำเสนอบทบาทของภูมิปัญญาผ้าทอในการเป็นต้นทุนทางวัฒนธรรม และการเชื่อมโยงสู่การสร้างความเข้มแข็งในระดับฐานรากของชุมชน

วิถีผ้า วิถีชีวิต (หน้า 5): อธิบายความสัมพันธ์อันแนบแน่นระหว่างวัฒนธรรมผ้าทอกับวิถีชีวิต คติความเชื่อ และขนบประเพณีของกลุ่มคนในท้องถิ่น

ผ้าวิถีใหม่ (หน้า 43): นำเสนอมุมมองการปรับเปลี่ยนและประยุกต์ผ้าทอให้สอดรับกับบริบทสังคมสมัยใหม่ ความต้องการของตลาด และรสนิยมร่วมสมัย

ทุ่งมอก (เชียงม่วน) โมเดล (หน้า 77): กรณีศึกษาต้นแบบการพัฒนาและต่อยอดงานหัตถกรรมผ้าทอในพื้นที่ตำบลทุ่งมอก อำเภอเชียงม่วน

ต่อยอดองค์ความรู้ สืบสาน...ภูมิปัญญา สู่การพัฒนาอย่างยั่งยืน (หน้า 107): การบูรณาการองค์ความรู้สมัยใหม่และแนวทางการขับเคลื่อนเพื่ออนุรักษ์ ฟื้นฟู และยกระดับภูมิปัญญาผ้าทอให้สามารถสร้างรายได้และดำรงอยู่ได้อย่างยั่งยืน