ภูมิภูมิทัศน์ภาคเหนือตอนล่าง : สายธารอารยธรรมโขง-สาละวิน

       หนังสือเล่มนี้มีเป้าหมายหลักในการนำเสนอเอกลักษณ์และรากเหง้าความเป็นมาของชุมชนในเขตภาคเหนือตอนล่าง เพื่อสร้างความเข้าใจในอัตลักษณ์เฉพาะถิ่นที่แตกต่างจากประวัติศาสตร์กระแสหลักของชาติ โดยผู้เขียนได้รวบรวมและสังเคราะห์เอกสารควบคู่ไปกับการวิจัยชุมชนตลอดระยะเวลา 10 ปี เพื่อสร้างกรอบความรู้ที่ครอบคลุมทั้งในเชิงประวัติศาสตร์และวิถีชีวิต เนื้อหาถูกแบ่งออกเป็น 2 ส่วนสำคัญ คือ ส่วนที่ 1 ว่าด้วยพัฒนาการของชุมชนในกรอบของ "รัฐจารีตไทย" ซึ่งเน้นไปที่การปรับตัวของกลุ่มเจ้านายและขุนนางท้องถิ่นต่อการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองและสังคมในอดีต และส่วนที่ 2 ว่าด้วยพัฒนาการในกรอบของ "รัฐไทยสมัยใหม่" ซึ่งมุ่งเน้นการตอบสนองของชุมชนต่อปัญหาและปัจจัยภายนอกที่ถาโถมเข้ามา

       หัวใจสำคัญของงานชิ้นนี้คือการศึกษา "การปรับตัว" (Adaptation) ของคนในพื้นที่ภาคเหนือตอนล่างในแต่ละช่วงเวลา ไม่ว่าจะเป็นด้านสังคม วัฒนธรรม เศรษฐกิจ ไปจนถึงระบบนิเวศ ซึ่งส่งผลให้เกิดการก่อตัวของลักษณะร่วมทางอารยธรรมและภูมิปัญญาที่มีความเฉพาะตัว ผู้เขียนพยายามยกระดับ "ความไม่รู้ให้เป็นความรู้" เพื่อสร้างสำนึกสาธารณะและสำนึกร่วมของคนในท้องถิ่นต่อการพัฒนาองค์ความรู้ในอนาคต โดยมีการหยิบยกกรณีศึกษาจากหลายจังหวัด เช่น ตาก, พิษณุโลก, พิจิตร, เพชรบูรณ์, สุโขทัย และอุตรดิตถ์ มาวิเคราะห์ผ่านกระบวนการวิจัยที่หลากหลาย ทั้งแนวคิดเชิงปฏิฐานนิยม (Positivist), กลุ่มสายประวัติศาสตร์อองนาล (Annales) และแนวคิดหลังสมัยใหม่ (Postmodernism) เพื่อให้เห็นภาพรวมของภูมิภูมิทัศน์ทางประวัติศาสตร์ที่เชื่อมโยงกับสายธารอารยธรรมโขงและสาละวินอย่างเป็นรูปธรรม

      เนื้อหาในเล่มถูกแบ่งออกเป็น 13 บท และส่วนของแผนผัง/ตาราง สรุปได้ดังนี้:

• พื้นฐานและทฤษฎี (บทที่ 1): ปูพื้นฐานเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ชุมชนในฐานะ "ศาสตร์" และแนวคิดทางประวัติศาสตร์แบบต่างๆ
• ยุครัฐจารีตและอาณาจักรโบราณ (บทที่ 2 - 7): เจาะลึกรากฐานการเมืองของอาณาจักรสุโขทัย, บทบาทของกลุ่มเจ้านายฝ่ายหญิงในลุ่มน้ำยม, และพัฒนาการของเมืองสำคัญในอดีต ได้แก่ พิษณุโลก (ในฐานะเมืองหลวงและหัวเมืองเหนือ), พิจิตร (การจัดเก็บส่วยและภาษี), ตาก (การค้าลุ่มน้ำปิง) และเพชรบูรณ์ (แหล่งรวบรวมของป่า)
• ยุครัฐไทยสมัยใหม่และการเปลี่ยนแปลง (บทที่ 8 - 10): การปฏิรูปการปกครองเป็นมณฑลพิษณุโลก, การตัดเส้นทางรถไฟสายเหนือ, การปรับเปลี่ยนแนวคิดของข้าราชการ และผลกระทบจากนโยบายเศรษฐกิจ "ผลิตเพื่อการค้า" ของส่วนกลางที่ส่งผลต่อการค้าข้าวในท้องถิ่น
• การปรับตัวและบริบททางสังคม (บทที่ 11 - 13): วิเคราะห์การปรับตัวทางเศรษฐกิจของแต่ละจังหวัด, บทบาทของชาวจีนในระบบเศรษฐกิจข้าวและการสูญเสียที่ดินของชาวนา, รวมถึงการอพยพย้ายถิ่นฐานและการตั้งถิ่นฐานใหม่ของชุมชนในภาคเหนือตอนล่าง
• ข้อมูลสนับสนุน (สารบัญแผนผังและตาราง): มีการใช้แผนผังแสดงลำดับเครือญาติของราชวงศ์สำคัญ (เช่น ผาเมือง, พระร่วง, สุพรรณภูมิ) และตารางแสดงข้อมูลมูลค่าส่วยทองคำรวมถึงอัตราภาษีอากรในอดีตเพื่อประกอบการวิเคราะห์เชิงสถิติ