ชีวิต วัฒนธรรม ธรรมชาติ

       หนังสือเล่มนี้ถูกจัดทำขึ้นโดยสถาบันพิพิธภัณฑ์การเรียนรู้แห่งชาติ (สพร.) เพื่อถ่ายทอดแนวคิด "นิเวศวัฒนธรรม" (Cultural Ecology) ซึ่งเชื่อว่าวัฒนธรรมไม่ใช่สิ่งที่เกิดขึ้นลอยๆ หรือเป็นเพียงเรื่องของเชื้อชาติ แต่เป็นผลผลิตจากการปฏิสัมพันธ์อันยาวนานระหว่าง "ผู้คน" กับ "สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติ" วัฒนธรรมจึงเป็นเรื่องละเอียดอ่อนที่ปรับเปลี่ยนตลอดเวลาตามเงื่อนไขทางภูมิศาสตร์และทรัพยากรที่มีอยู่ เนื้อหาในเล่มเป็นการนำเสนอจิตวิญญาณและภูมิปัญญาท้องถิ่นของ 3 ภูมิภาค คือ ภาคเหนือ (ล้านนา) ภาคอีสาน และภาคใต้ เพื่อให้คนไทยในแต่ละภูมิภาคได้เห็น "จุดร่วม" และเข้าใจ "จุดต่าง" ของกันและกันผ่านแง่มุมของธรรมชาติที่หล่อลอมวิถีชีวิต

       ในส่วนของ ภาคเหนือ เน้นไปที่ความสัมพันธ์ของชุมชนในแอ่งที่ราบระหว่างหุบเขา การจัดการทรัพยากรน้ำและป่าไม้ที่นำไปสู่ความเชื่อเรื่องผีบรรพบุรุษและการสร้างสรรค์พุทธศิลป์ที่งดงาม ส่วน ภาคอีสาน สะท้อนให้เห็นถึงการต่อสู้กับความแห้งแล้งและการใช้ภูมิปัญญา "จากดินฮอดฟ้า" เพื่อหาเลี้ยงชีพ โดยเฉพาะวัฒนธรรมการกินที่มีเอกลักษณ์และหลากหลายตามกลุ่มชาติพันธุ์ ซึ่งเป็นการปรับตัวให้เข้ากับข้อจำกัดของธรรมชาติอย่างชาญฉลาด ขณะที่ ภาคใต้ มุ่งเน้นไปที่บริบทของ "เวิ้งอ่าว" และการเป็นเมืองท่าที่เป็นจุดเชื่อมต่อของความหลากหลายทางเชื้อชาติ ทั้งชาวเล ชาวไทยพุทธ มุสลิม และจีน ที่อยู่ร่วมกันโดยใช้ทรัพยากรทางทะเลเป็นรากฐานสำคัญ

       บทนำของหนังสือยังชี้ให้เห็นว่า ประวัติศาสตร์ของมนุษย์ในดินแดนสุวรรณภูมิมีมานานกว่า 10,000 - 12,000 ปีมาแล้ว โดยเริ่มต้นจากการเป็นสังคมเกษตรกรรมที่รู้จักใช้ควายไถนามาไม่ต่ำกว่า 3,600 ปี ความสัมพันธ์ที่แน่นแฟ้นระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติเป็นปัจจัยกำหนดวิถีการผลิตไปจนถึงศิลปวัฒนธรรม หนังสือเล่มนี้จึงทำหน้าที่เป็นสื่อกลางที่ช่วยกระตุ้นให้คนไทยเกิดความภาคภูมิใจในรากเหง้าของตนเอง และสร้างความเข้าใจอันดีระหว่างภูมิภาค เพื่อให้เกิดการอยู่ร่วมกันอย่างสันติท่ามกลางความแตกต่างหลากหลาย โดยมองว่าวัฒนธรรมท้องถิ่นไม่ใช่สิ่งที่ควร "ยกขึ้นห้าง" เพื่อเป็นสินค้าเพียงอย่างเดียว แต่ต้องเป็นการฟื้นฟูดูแล "สายใยเก่าแก่" ระหว่างคนกับธรรมชาติให้กลับมาเข้มแข็งอีกครั้ง

       เนื้อหาแบ่งออกเป็น 3 ส่วนหลักตามภูมิภาค ดังนี้:

       ส่วนที่ 1: เวียงบุญ เชียงบาน เมืองล้านนา ครอบคลุมเรื่องราวของล้านนาในอดีต ตั้งแต่ลักษณะทางกายภาพที่เป็นดินแดนแห่งต้นน้ำและขุนดอย วิถีชีวิตของคนเมือง การสร้างบ้านแปรงเมือง (เช่น เวียงกุมกาม) บทบาทของพระราชชายาเจ้าดารารัศมี ความเชื่อเรื่องศาสนา ผี และงานประเพณี 12 เดือน รวมถึงงานหัตถกรรมที่สะท้อนภูมิปัญญา เช่น ตีนจกแม่แจ่ม และศิลปะการต่อสู้ (ดาบดีดาบงาม)

       ส่วนที่ 2: จากดินฮอดฟ้า ภูมิปัญญาอีสาน มุ่งเน้นไปที่เอกลักษณ์อาหารอีสานและการหากินตามฤดูกาล เจาะลึกอาหารตำรับเด็ดของกลุ่มชาติพันธุ์ต่างๆ เช่น ไทยลาว ผู้ไท กะเลิง ไทยโคราช เขมรถิ่นไทย และกูย พร้อมทั้งวิเคราะห์ภูมิปัญญาด้านอาหารที่เป็น "การกินอย่างมีเหตุผล" และการปรับตัวของอาหารอีสานท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมในปัจจุบัน

       ส่วนที่ 3: ณ เวิ้งอ่าวชาวใต้: ชุมชน ภูมิทัศน์ และวัฒนธรรม นำเสนอภาพลักษณ์ภาคใต้ในแง่ประวัติศาสตร์และการตั้งถิ่นฐานบริเวณชายฝั่ง การทำประมง และความหลากหลายของกลุ่มชาติพันธุ์ ทั้งชาวเล (มอแกลน/มอกเลน) ชาวซาไก ชุมชนชาวจีน และวัฒนธรรมชวา-มลายู โดยสรุปภาพรวมของชุมชนที่เติบโตขึ้นภายใต้ภูมิทัศน์ของเวิ้งอ่าวและท้องทะเล