แม่สุกศึกษา "เรื่องเล่าชาวแม่สุก" และคำอาราธนาพระอุปคุต สมมา 3 โกฐาก เมื่อเข้าปริวาสกรรมตามบันทึกของพระครูเสาร์ สุริโย

       หนังสือเล่มนี้จัดทำขึ้นเพื่อเป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พระครูกิตติบุญยสาร (บุญเปลี่ยน กิตฺติสาโร) อดีตเจ้าอาวาสวัดแม่สุกและเจ้าคณะตำบลแม่สุก เพื่อระลึกถึงคุณงามความดีของท่านในฐานะผู้ก่อตั้งโรงเรียนแม่สุกศึกษา เนื้อหาหลักเป็นการรวบรวมประวัติศาสตร์และภูมิปัญญาของชุมชนบ้านแม่สุก อำเภอแจ้ห่ม จังหวัดลำปาง โดยเริ่มจากการบันทึกประวัติของวัดแม่สุก ซึ่งพบหลักฐานว่าสร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2360 และได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาในปี พ.ศ. 2482 โดยในอดีตวัดเคยตั้งอยู่ในพื้นที่อื่นถึง 3 แห่ง แต่ต้องย้ายหนีปัญหาภัยธรรมชาติจากการกัดเซาะของลำน้ำสอยและการถูกน้ำท่วมขัง จนกระทั่งมาตั้งอยู่ในทำเลปัจจุบันซึ่งเป็นที่ดอน

       ในส่วนของประวัติหมู่บ้าน ชุมชนบ้านแม่สุกเป็นชุมชนเก่าแก่ที่มีความเชื่อเรื่องสายตระกูลผีปู่ย่าที่สืบทอดมาจากบ้านฮ่องลี่ เดิมแบ่งเป็นกลุ่มบ้านย่อยคือ "บ้านบน" (บ้านแม่สุกทุ่งไล่) และ "บ้านลุ่ม" (บ้านแม่สุกหลวง) พื้นที่เดิมมีความอุดมสมบูรณ์มากแต่ประสบปัญหาน้ำท่วมซ้ำซาก ทำให้ชาวบ้านต้องอพยพขยับขยายที่อยู่อาศัยมายังพื้นที่ปัจจุบันในช่วงปี พ.ศ. 2505-2510 ชื่อของหมู่บ้านมีที่มา 2 นัย คือตั้งตามชื่อลำน้ำแม่สุก หรือตั้งตามชื่อ "ต้นไม้สีสุก" ที่เคยขึ้นอยู่อย่างหนาแน่นในอดีต

       นอกจากนี้ หนังสือยังบันทึกตำนานศักดิ์สิทธิ์ประจำท้องถิ่นคือ "ม่อนอั้งยั้ง" ซึ่งเชื่อว่าเป็นจุดที่พระพุทธเจ้าเคยเสด็จมาประทับพักผ่อน (อั้งยั้ง) และปรากฏรอยพระพุทธบาทจำลองที่ชาวบ้านเคารพบูชา มีประเพณีสรงน้ำพระพุทธบาทในเดือน 5 ของทุกปี รวมถึงมีการบันทึกเรื่องราวของ "พระด้วง" อดีตเจ้าอาวาสที่มีวิชาอาคมสูงจนมีตำนานเล่าขานว่าเป็นเสือสมิง หนังสือเล่มนี้จึงไม่ได้เป็นเพียงแค่อนุสรณ์งานศพ แต่เป็นจดหมายเหตุชุมชนที่รวบรวมทั้งประวัติบุคคล โบราณคดี ความเชื่อทางศาสนา และวิถีชีวิตของชาวบ้านแม่สุกไว้อย่างครบถ้วน เพื่อให้เป็นฐานรากในการพัฒนาและให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาต่อไป

สรุปเนื้อหาคร่าวๆ จากสารบัญ

       เนื้อหาในเล่มถูกแบ่งออกเป็นส่วนๆ เพื่อให้เห็นภาพรวมของทั้งตัวบุคคลและชุมชน ดังนี้:

       ส่วนที่เกี่ยวกับผู้วายชนม์: ประกอบด้วยหมายรับสั่งพระราชทานเพลิงศพ, คำไว้อาลัย และประวัติโดยละเอียดของพระครูกิตติบุญยสาร

       ส่วนประวัติศาสตร์ศาสนสถาน: บันทึกประวัติความเป็นมาของวัดแม่สุก และเถระประวัติของพระครูเสาร์ สุริโย (ตุ๊ลุงสุริยา) อดีตเจ้าอาวาสผู้มีบทบาทสำคัญ

       ส่วนประวัติศาสตร์ชุมชน: เล่าประวัติความเป็นมาของบ้านแม่สุก ตั้งแต่การตั้งถิ่นฐานจนถึงปัจจุบัน

       ส่วนความเชื่อและจิตวิญญาณ: รวบรวมเรื่องการนับถือผีปู่ย่าประจำหมู่บ้าน, เรื่องราวของอาลักษณ์เจ้าเจนบ้านเจนเมือง และเจ้าพ่อขะจ่มต่างๆ ซึ่งเป็นที่เคารพรักของคนในพื้นที่

       ส่วนตำนานและพิธีกรรม: นิทานเรื่องเล่าท้องถิ่น (เช่น ม่อนอั้งยั้ง) และปิดท้ายด้วยบทสวด/คำอาราธนาพระอุปคุตตามแบบแผนโบราณ