จุลสารศูนย์โบราณคดีภาคเหนือ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (ฉบับพิเศษ: พิพิธภัณฑ์หีดธัมม์รัตนานุรักษ์อนุสรณ์ ฉบับที่ 2 เดือน พฤษภาคม 2551)

       เอกสารฉบับนี้มุ่งเน้นการนำเสนอคุณค่าทางประวัติศาสตร์และพุทธศิลป์ของ วัดปงสนุก จังหวัดลำปาง ซึ่งเป็นวัดที่มีความสำคัญคู่บ้านคู่เมืองมาอย่างยาวนาน โดยมีชื่อเรียกเดิมหลายชื่อ เช่น วัดศรีจอมไคล วัดเชียงภูมิ และวัดดอนแก้ว ตามหลักฐานทางประวัติศาสตร์ระบุว่าในปี พ.ศ. 2384 กองทัพของพระเจ้ากาวิละได้กวาดต้อนชาวเมืองเชียงแสนมาอยู่ที่นครลำปาง กลุ่มชาวบ้านเหล่านี้ได้ตั้งถิ่นฐานบริเวณวัดเชียงภูมิและเรียกชื่อหมู่บ้านตามชื่อเดิมของตนว่า "บ้านปงสนุก" จึงเป็นที่มาของชื่อวัดปงสนุกจนถึงปัจจุบัน

       จุดเด่นที่สำคัญที่สุดของวัดปงสนุกคือ วิหารพระเจ้าพันองค์ (วิหารทรงจตุรมุข) ซึ่งเป็นสถาปัตยกรรมไม้ที่งดงามและเป็นเอกลักษณ์เพียงแห่งเดียวที่ยังคงสภาพสมบูรณ์ในประเทศไทย วิหารนี้เปรียบเสมือนสัญลักษณ์ของจักรวาลตามคติทางพระพุทธศาสนา ความสำคัญของวิหารแห่งนี้ได้รับการยอมรับในระดับสากล โดยได้รับรางวัลดีเด่นด้านการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมในภูมิภาคเอเชียและแปซิฟิกจากองค์การยูเนสโก (UNESCO) เมื่อปี พ.ศ. 2551 ซึ่งเกิดจากความร่วมมือของคณะสงฆ์ ชาวบ้าน และหน่วยงานวิชาการอย่างมหาวิทยาลัยเชียงใหม่

       นอกจากสถาปัตยกรรมแล้ว เอกสารยังให้ความสำคัญกับ "หีดธัมม์" หรือ หีบพระธรรม ซึ่งเป็นภาชนะสำหรับเก็บรักษาคัมภีร์ใบลาน หีดธัมม์เหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงเครื่องใช้ในศาสนา แต่เป็นงานพุทธศิลป์ที่สะท้อนถึงความศรัทธาและความประณีตของช่างล้านนา มีการตกแต่งด้วยเทคนิคที่หลากหลาย เช่น การลงรักปิดทอง การประดับกระจก และการทำลวดลายปั้นรัก หีดธัมม์แต่ละใบมีรูปทรงและลวดลายที่แตกต่างกันไป เช่น หีดธัมม์ทรงสี่เหลี่ยมคางหมูฐานสูง ลายเทพนมบูชาพระธาตุเกศแก้วจุฬามณี หรือลายพรรณพฤกษา

       การจัดตั้ง พิพิธภัณฑ์หีดธัมม์รัตนานุรักษ์อนุสรณ์ ภายในวัดปงสนุก จึงเป็นก้าวสำคัญในการอนุรักษ์ รวบรวม และจัดแสดงหีบพระธรรมที่มีอยู่จำนวนมาก เพื่อให้เป็นแหล่งเรียนรู้ด้านรูปแบบศิลปะ โครงสร้าง และลวดลาย ซึ่งล้วนเป็นมรดกทางปัญญาที่สืบทอดกันมา การศึกษาหีดธัมม์เหล่านี้ยังช่วยให้เข้าใจถึงความเชื่อมโยงทางวัฒนธรรมระหว่างลำปางและหัวเมืองล้านนาอื่นๆ ในอดีตอีกด้วย

สรุปเนื้อหาคร่าวๆ (จากส่วนเนื้อหาที่ปรากฏ)

       จากภาพถ่ายหน้าสารบัญและเนื้อหาในเล่ม สามารถแบ่งเนื้อหาได้เป็นส่วนต่างๆ ดังนี้:

       ประวัติวัดปงสนุก: ความเป็นมาของชื่อวัด การตั้งถิ่นฐานของชาวเชียงแสน และความสำคัญในฐานะแหล่งประวัติศาสตร์ของลำปาง

       สถาปัตยกรรมวิหารพระเจ้าพันองค์: รายละเอียดของวิหารทรงจตุรมุขและการบูรณะจนได้รับรางวัลระดับโลกจาก UNESCO

       ความหมายและหน้าที่ของหีดธัมม์: อธิบายถึงความสำคัญของหีบพระธรรมในฐานะสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ใช้บรรจุคำสอนของพระพุทธเจ้า

       รูปแบบศิลปกรรมของหีดธัมม์: การจำแนกหีดธัมม์ตามรูปทรง (เช่น ทรงสี่เหลี่ยมคางหมู) และเทคนิคการตกแต่ง (ลงรักปิดทอง, ลายปั้นรัก, ประดับกระจก)

       การอนุรักษ์และพิพิธภัณฑ์: โครงการรวบรวมข้อมูลลวดลายหีดธัมม์ และการจัดตั้งพิพิธภัณฑ์เพื่อเป็นแหล่งเรียนรู้ของชุมชน