ศูนย์ศิลปะและวัฒนธรรมล้านนา มหาวิทยาลัยพะเยา เป็นหน่วยงานที่มีรากฐานมาจากความมุ่งมั่นในการพัฒนาท้องถิ่นผ่านการศึกษาและการทำนุบำรุงศิลปวัฒนธรรม โดยมีจุดเริ่มต้นจากการจัดตั้ง วิทยาเขตสารสนเทศพะเยา ของมหาวิทยาลัยนเรศวรในปี พ.ศ. 2538 เพื่อขยายโอกาสทางการศึกษาสู่ประชาชนในพื้นที่ห่างไกล โดยเฉพาะจังหวัดพะเยา ซึ่งในขณะนั้นประสบปัญหาด้านเศรษฐกิจและการศึกษาของประชากร

การจัดการเรียนการสอนเริ่มต้นด้วยหลักสูตรระดับปริญญาตรี และใช้ระบบการเรียนการสอนทางไกลผ่านเครือข่ายสารสนเทศ โดยใช้อาคารเรียนของโรงเรียนพะเยาพิทยาคมเป็นสถานที่ชั่วคราว ก่อนจะมีการพัฒนาสถานที่ตั้งถาวร ณ ตำบลแม่กา อำเภอเมือง จังหวัดพะเยา บนพื้นที่กว่า 5,700 ไร่ ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากทั้งภาครัฐและท้องถิ่น

ในปี พ.ศ. 2546 มหาวิทยาลัยนเรศวรได้ริเริ่มโครงการจัดตั้ง สถาบันศึกษาและสืบสานศิลปวัฒนธรรม สถาปัตยกรรมล้านนา (ไต) โดยมีเป้าหมายเพื่อส่งเสริมการเรียนรู้ การวิจัย และการอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมท้องถิ่นล้านนา ซึ่งมีความเชื่อมโยงทางประวัติศาสตร์กับเมืองสำคัญอย่างเชียงใหม่และสุโขทัย รวมถึงมีความหลากหลายทางชาติพันธุ์ เช่น ไทลื้อ เย้า ม้ง ฯลฯ ที่หล่อหลอมเป็นเอกลักษณ์ของจังหวัดพะเยา

โครงการดังกล่าวได้รับการสนับสนุนจากจังหวัดพะเยาและมีการแต่งตั้งคณะกรรมการดำเนินงานอย่างเป็นทางการ โดยมีอาจารย์วิถี พานิชพันธ์ เป็นผู้อำนวยการคนแรก และเริ่มจัดกิจกรรมด้านทำนุบำรุงศิลปวัฒนธรรมอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ปีงบประมาณ 2548 เป็นต้นมา

เมื่อวันที่ 17 สิงหาคม พ.ศ. 2553 มหาวิทยาลัยนเรศวร พะเยา ได้รับการยกฐานะขึ้นเป็น มหาวิทยาลัยพะเยา ซึ่งยังคงสานต่อภารกิจด้านศิลปวัฒนธรรมอย่างต่อเนื่อง โดยมีบทบาทสำคัญในการเป็นศูนย์กลางการเรียนรู้และวิจัยด้านศิลปวัฒนธรรมล้านนาในภาคเหนือตอนบน

ล่าสุด ในการประชุมสภามหาวิทยาลัยพะเยา ครั้งที่ 5/2568 เมื่อวันที่ 16 สิงหาคม พ.ศ. 2568 ได้มีมติอนุมัติให้เปลี่ยนชื่อหน่วยงานจาก “กองพัฒนาคุณภาพนิสิตและนิสิตพิการ” เป็น “ศูนย์ศิลปะและวัฒนธรรมล้านนา” ตั้งแต่วันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2568 เป็นต้นไป เพื่อให้สอดคล้องกับภารกิจในการทำนุบำรุงศิลปะและวัฒนธรรม สืบสานเอกลักษณ์ความเป็นไทย และสนับสนุนการเรียนรู้เชิงวัฒนธรรมทั้งในระดับมหาวิทยาลัยและชุมชน