คู่มือแนวทางการดำเนินงาน เรื่อง การปกป้องคุ้มครองภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม

       หนังสือเล่มนี้จัดทำขึ้นโดยมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อเป็นแนวทางในการดำเนินงานด้านการปกป้องคุ้มครองและสืบสานมรดกทางภูมิปัญญาและวัฒนธรรมของชาติ โดยมีพื้นฐานมาจากรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2550 มาตรา 66 ที่รับรองสิทธิของบุคคลที่รวมตัวกันเป็นชุมชนในการอนุรักษ์หรือฟื้นฟูจารีตประเพณี ภูมิปัญญาท้องถิ่น ศิลปวัฒนธรรมอันดีของท้องถิ่นและของชาติ

       เนื้อหาชี้ให้เห็นว่า ในสภาวการณ์ปัจจุบันที่โลกก้าวเข้าสู่ยุคโลกาภิวัฒน์ มรดกทางวัฒนธรรมซึ่งส่วนใหญ่เป็นนามธรรมหรือจับต้องไม่ได้ (Intangible Culture) กำลังเผชิญกับวิกฤตความเสื่อมถอยและการสูญหาย ปัญหาหลักที่พบมี 3 ประการ คือ (1) บทบาทของวัฒนธรรมในสังคมสมัยใหม่ลดน้อยลง (2) การนำวัฒนธรรมไปใช้อย่างผิดทำนองคลองธรรมหรือละเมิดความเชื่อดั้งเดิม และ (3) การแสวงหาผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจจากวัฒนธรรมโดยไม่ได้รับความยินยอมหรือไม่มีการแบ่งปันผลประโยชน์กลับคืนสู่ชุมชนเจ้าของภูมิปัญญาอย่างเป็นธรรม

       ประเด็นที่น่าสนใจคือความลักลั่นระหว่างระบบ "ทรัพย์สินทางปัญญา" ในปัจจุบัน กับ "ภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม" โดยระบบกฎหมายปัจจุบันมักคุ้มครองงานสร้างสรรค์ที่เป็นทรัพย์สินส่วนบุคคล (Private Domain) และมีอายุการคุ้มครองจำกัด แต่ภูมิปัญญาพื้นบ้านมีลักษณะเป็นทรัพย์สมบัติของส่วนรวม (Public Domain) ที่เกิดจากการสั่งสมและสืบทอดอย่างต่อเนื่องจากจิตวิญญาณของชุมชน ทำให้กรอบกฎหมายที่มีอยู่เดิมยังไม่สามารถคุ้มครองมรดกเหล่านี้ได้อย่างครอบคลุมและเหมาะสม

ดังนั้น สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติจึงได้ระดมความคิดเพื่อผลักดันระบบการปกป้องคุ้มครอง โดยเน้นการสืบสานที่เป็นการประยุกต์วัฒนธรรมให้สอดคล้องกับสภาพปัจจุบันอย่างมีจิตสำนึก ไม่ใช่เพียงการมุ่งเน้นเชิงพาณิชย์จนทำให้คุณค่าดั้งเดิมบิดเบือนไป การดำเนินงานจะครอบคลุมตั้งแต่การวางนโยบายในระดับชาติ ระดับท้องถิ่น ไปจนถึงระดับชุมชน เพื่อให้มรดกทางวัฒนธรรมเป็นต้นทุนทางวัฒนธรรมของชาติที่ยั่งยืนสืบไป

สรุปเนื้อหาคร่าวๆ จากสารบัญ

เนื้อหาในเล่มถูกแบ่งออกเป็นส่วนต่างๆ เพื่อให้เห็นภาพรวมทั้งในด้านทฤษฎีและแนวทางปฏิบัติ ดังนี้:

• บทนำ: อธิบายความหมาย ขอบเขตของการปกป้องคุ้มครองภูมิปัญญา และวิธีการดำเนินงานเบื้องต้น
• ระบบการปกป้องคุ้มครองภูมิปัญญา: เนื้อหาลงลึกถึงกลไกและวิธีการในการจัดการเพื่อป้องกันการละเมิดมรดกทางวัฒนธรรม
• บทบาทของหน่วยงาน: ระบุหน้าที่ขององค์กรต่างๆ ที่มีส่วนเกี่ยวข้องในการขับเคลื่อนงานด้านวัฒนธรรม
• กฎหมายที่เกี่ยวข้อง: รวบรวมข้อมูลกฎหมายทั้งระดับนานาชาติและภายในประเทศไทย เช่น รัฐธรรมนูญ 2550, พ.ร.บ. สิทธิบัตร, พ.ร.บ. ลิขสิทธิ์, พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืช และ พ.ร.บ. คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย
• กรณีศึกษาต่างประเทศ: ศึกษาตัวอย่างความสำเร็จในการปกป้องและสืบสานมรดกทางวัฒนธรรมพื้นบ้านจาก สาธารณรัฐเกาหลี และ ญี่ปุ่น
• บทสรุปและคณะผู้จัดทำ: สรุปภาพรวมและข้อมูลอ้างอิงที่ใช้ในการจัดทำคู่มือ